เลือกหม้อแปลงไฟฟ้าโรงงานให้ถูก — ขนาด kVA, Oil-immersed vs Dry-type, และค่า Loss ที่กิน 24 ชม.

หม้อแปลงคือ "ประตู" รับไฟแรงสูงจากการไฟฟ้า (22 kV ของ กฟภ. หรือ 24 kV ของ กฟน.) แปลงลงมาเป็น 400/230 V ที่เครื่องจักรใช้ได้ — เลือกผิดขนาดหรือผิดชนิด ราคาที่จ่ายไม่ได้จบที่ป้ายราคา แต่ตามมาเป็น ค่าความสูญเสีย (loss) ที่กินไฟ 24 ชั่วโมงตลอดอายุ 20–30 ปี บวกความเสี่ยงขยายไม่ได้และเชื่อมกริดไม่ผ่าน บทความนี้สรุปวิธีเลือกให้ถูกตั้งแต่แรก

หม้อแปลงโรงงานทำอะไร และต้องผ่านอะไร

• แปลงแรงดัน 22 kV (กฟภ.) / 24 kV (กฟน.) → 400/230 V (จ่ายมอเตอร์/ระบบไฟโรงงาน)
• ต้องเป็นไปตาม มอก. + IEC 60076 และ อยู่ในรายการผลิตภัณฑ์ที่การไฟฟ้ายอมรับ (PEA/MEA product acceptance) — ถ้าไม่อยู่ในลิสต์ อาจเชื่อมต่อไม่ได้

sizing (kVA): อย่าใหญ่เกิน อย่าเล็กเกิน

ขนาดหม้อแปลงคิดเป็น kVA จากโหลดจริง ไม่ใช่เดา:

1. รวมโหลดที่ต่อ (connected load) → แปลงเป็น kVA
2. คูณ demand factor (ไม่ใช่ทุกเครื่องเดินพร้อมกัน) + diversity
3. เผื่อ margin ~20–25% สำหรับขยายอนาคต
4. เทียบกับ ค่าความต้องการพลังไฟฟ้า (contract demand) ที่ขอกับการไฟฟ้า

⚠️ ใหญ่เกินไป = จ่ายค่า no-load loss (กินไฟ 24 ชม.) มากเกินจำเป็น + ลงทุนเกิน ⚠️ เล็กเกินไป = โหลดเกินพิกัด ความร้อนสูง ฉนวนเสื่อมเร็ว อายุสั้น + ขยายไม่ได้

หม้อแปลงเดินที่โหลด ~50–80% ของพิกัดเป็นช่วงที่เหมาะ (เผื่อ headroom + ประสิทธิภาพดี)

Oil-immersed vs Dry-type — การตัดสินใจหลัก

ปัจจัย	Oil-immersed (น้ำมัน)	Dry-type (แบบแห้ง / cast resin)
ที่ติดตั้ง	กลางแจ้ง / นอกอาคาร	ในอาคาร / ใกล้คน
ความปลอดภัยไฟ	ต้องมีบ่อกักน้ำมัน + แยกไฟ	ติดไฟยาก เหมาะพื้นที่เสี่ยง
ราคาเริ่มต้น	ถูกกว่า	สูงกว่า
ประสิทธิภาพ/loss	ดีเยี่ยม (loss ต่ำ)	สูงกว่าเล็กน้อย
บำรุงรักษา	ต้องตรวจ/เทสต์น้ำมัน (DGA)	น้อย (ไม่มีน้ำมัน)
ทนสภาพแวดล้อม	ปิดมิดชิดในถัง	ต้องกันฝุ่น/ความชื้น (IP enclosure)
ขนาดใหญ่/แรงดันสูง	✅ เหมาะ	จำกัดกว่า

สรุปง่าย: กลางแจ้ง/งบจำกัด/ขนาดใหญ่ → oil · ในอาคาร/ใกล้คน/พื้นที่เสี่ยงไฟ (ห้าง อาคารสูง คลังสินค้ามีคน) → dry-type

ค่า Loss และ TCO (จุดที่คนพลาดบ่อยสุด)

หม้อแปลงมีความสูญเสีย 2 แบบ:

• No-load loss (Iron loss): เกิดตลอดเวลาที่หม้อแปลงมีไฟ — กิน 24 ชม./วัน ทั้งปี แม้ไม่มีโหลด
• Load loss (Copper loss): แปรตามโหลด² ที่จ่าย

เพราะ no-load loss เดิน 24 ชม. ตลอด 20–30 ปี → มันแพงกว่าราคาป้ายในระยะยาว ต้องคิด TCO (Total Owning Cost) ไม่ใช่แค่ราคาซื้อ:

TCO ≈ ราคาหม้อแปลง + (ค่า A × no-load loss) + (ค่า B × load loss)

หม้อแปลง ประสิทธิภาพสูง (≥98%, มอก./DEDE) แพงกว่าตอนซื้อ แต่ประหยัดค่าไฟตลอดอายุ — มักคืนทุนเร็วในโรงงานที่เดินต่อเนื่อง

สเปกที่ต้องระบุเวลาสั่ง

• ขนาด (kVA) + แรงดัน (22/24 kV → 400/230 V)
• Vector group — โรงงานไทยนิยม Dyn11
• % Impedance — ปกติ ~4–6% (กระทบกระแสลัดวงจร + การขนานหม้อแปลง)
• Tap changer — Off-load DETC ปกติ ±2×2.5% ปรับแรงดัน
• การระบายความร้อน — ONAN/ONAF (น้ำมัน) หรือ AN/AF (แห้ง)
• มอก. + อยู่ในลิสต์ที่การไฟฟ้ายอมรับ

ไทยร้อนชื้น — อย่าลืมเรื่องความร้อน

• หม้อแปลงระบุพิกัดที่อุณหภูมิแวดล้อมมาตรฐาน — ไทยร้อน ต้องดู derating + การระบายอากาศห้องหม้อแปลง
• Oil: ต้องมีบ่อกักน้ำมัน (bunding) กันรั่ว + แยกระยะไฟ + ตรวจน้ำมันประจำ
• Dry-type: ต้องกันฝุ่น/ความชื้น (เลือก IP enclosure ให้เหมาะ) + ระบายอากาศพอ

ผังเลือกอย่างย่อ

flowchart TD
  A["รวมโหลด → kVA
× demand factor + margin 20-25%"] --> B{"ติดตั้งที่ไหน?"}
  B -->|"กลางแจ้ง/นอกอาคาร"| C["Oil-immersed
(ถูกกว่า, loss ต่ำ)"]
  B -->|"ในอาคาร/ใกล้คน/เสี่ยงไฟ"| D["Dry-type
(ติดไฟยาก, ดูแลน้อย)"]
  C --> E{"เดินโหลดต่อเนื่อง?"}
  D --> E
  E -->|"ใช่"| F["เลือกรุ่นประสิทธิภาพสูง
≥98% — คิด TCO ไม่ใช่ราคาป้าย"]
  E -->|"เป็นช่วง"| G["สมดุลราคา vs loss"]
  F --> H["ระบุ Dyn11 + Z% + tap
+ ต้องผ่าน มอก./กฟภ.-กฟน."]
  G --> H

ระบบไฟเข้าโรงงานครบชุด

หม้อแปลง = ไฟเข้า · genset = ไฟสำรองตอนกริดดับ — ออกแบบคู่กันได้ครบ (ดู เลือกขนาด genset สำรองไฟ ISO 8528)

ให้สหวัฒนกิจช่วยออกแบบ + จัดหา

ทีมวิศวกรรมของเรารับงาน EPC ระบบไฟฟ้าโรงงาน — สำรวจโหลด → คำนวณ kVA → เลือกชนิด (oil/dry) + สเปก → ประสานการไฟฟ้า → ติดตั้งและทดสอบ เลือกหม้อแปลงที่พอดีและ TCO ต่ำ ไม่จ่ายค่า loss เกินจำเป็น

• โทร: 02-096-2118 / 061-541-6939 / 096-109-4244 (คุณแหม่ม)
• LINE: @406rrgvm
• อีเมล: info@sahawatthanakit1988.com
• ขอใบเสนอราคา/ปรึกษาฟรี: กดที่นี่

คำถามที่พบบ่อย

โรงงานควรใช้หม้อแปลงกี่ kVA? คิดจากโหลดที่ต่อจริง × demand factor (ไม่ใช่ทุกเครื่องเดินพร้อมกัน) + เผื่อขยาย 20–25% แล้วเทียบกับ contract demand ที่ขอการไฟฟ้า อย่าใหญ่เกิน (เสีย no-load loss 24 ชม.) อย่าเล็กเกิน (โหลดเกิน อายุสั้น)

Oil-immersed กับ Dry-type เลือกอันไหน? กลางแจ้ง งบจำกัด หรือขนาดใหญ่ → oil (ถูกกว่า loss ต่ำ) · ในอาคาร ใกล้คน หรือพื้นที่เสี่ยงไฟ → dry-type (ติดไฟยาก ดูแลน้อย ไม่มีน้ำมัน) แต่ราคาสูงกว่า

ทำไม no-load loss ถึงสำคัญกว่าราคาป้าย? เพราะ no-load loss กินไฟตลอด 24 ชม. ทุกวัน ตลอดอายุ 20–30 ปี แม้ไม่มีโหลด — สะสมแล้วแพงกว่าส่วนต่างราคาซื้อ จึงควรคิด TCO และพิจารณารุ่นประสิทธิภาพสูง (≥98%)

หม้อแปลงต้องผ่านมาตรฐานอะไรถึงเชื่อมกับการไฟฟ้าได้? ต้องเป็นไปตาม มอก. + IEC 60076 และอยู่ในรายการผลิตภัณฑ์ที่ กฟภ./กฟน. ยอมรับ (product acceptance) — ซื้อจากผู้ผลิตที่ได้รับการรับรอง ไม่งั้นอาจขออนุญาตเชื่อมต่อไม่ผ่าน

Vector group Dyn11 คืออะไร ทำไมต้องระบุ? เป็นการจัดกลุ่มขดลวด (เดลตา-สตาร์ มุมเฟส 330°) ที่นิยมในระบบจำหน่ายไทย — สำคัญเมื่อขนานหม้อแปลงหรือเชื่อมกับระบบที่ต้องเฟสตรงกัน ระบุให้ตรงกับระบบเดิมเสมอ