BEC กฎหมายอาคารอนุรักษ์พลังงาน — OTTV RTTV LPD ต้องผ่านเท่าไร และโรงงานเข้าข่ายไหม

โรงงานหลายแห่งเจอเรื่องเดียวกัน คือสร้างอาคารสำนักงานหลังใหม่ในพื้นที่โรงงาน เขียนแบบเสร็จ ยื่นขออนุญาตก่อสร้าง แล้วถูกตีกลับเพราะไม่มีรายงานผลการตรวจประเมินด้านพลังงานแนบมาด้วย คำถามที่ตามมาคืออาคารแบบไหนที่เข้าข่าย ต้องผ่านตัวเลขอะไรบ้าง และถ้าออกแบบไปแล้วบางระบบไม่ผ่านจะต้องรื้อแบบใหม่หรือไม่ บทความนี้ตอบด้วยตัวเลขจากประกาศของกรมพัฒนาพลังงานทดแทนและอนุรักษ์พลังงาน (พพ.) โดยตรง

กฎหมายฉบับไหน และบังคับเต็มตัวตั้งแต่เมื่อไร

กฎหมายที่พูดถึงคือ กฎกระทรวงกำหนดประเภท หรือขนาดของอาคาร และมาตรฐาน หลักเกณฑ์ และวิธีการในการออกแบบอาคารเพื่อการอนุรักษ์พลังงาน พ.ศ. 2563 หรือที่วงการเรียกสั้น ๆ ว่า BEC (Building Energy Code) ประกาศในราชกิจจานุเบกษาเมื่อ 12 พฤศจิกายน 2563 แล้วทยอยบังคับใช้แบบลดขนาดพื้นที่ลงปีละขั้น

จุดที่ทำให้กฎหมายนี้มีฟันจริงไม่ใช่ตัวกฎกระทรวงเอง แต่เป็น ประกาศคณะกรรมการควบคุมอาคาร พ.ศ. 2565 ที่ประกาศในราชกิจจานุเบกษาเมื่อ 24 มกราคม 2566 ซึ่งดึง BEC เข้ามาเป็นเงื่อนไขหนึ่งของการควบคุมอาคารตามกฎหมายว่าด้วยการควบคุมอาคาร นั่นแปลว่าตั้งแต่ 13 มีนาคม 2566 เป็นต้นมา การไม่ผ่าน BEC ไม่ได้แปลว่า "เสียคะแนนความยั่งยืน" แต่แปลว่า ขออนุญาตก่อสร้างไม่ผ่าน พพ. ทำงานร่วมกับกรมโยธาธิการและผังเมืองในจุดนี้ และกำหนดให้ผู้ตรวจประเมินต้องผ่านการอบรมและได้รับการรับรองจาก พพ. เท่านั้น

9 ประเภทอาคารที่เข้าข่าย — และเหตุผลที่โรงงานไม่อยู่ในนั้น

กฎกระทรวงฯ ระบุอาคารที่จะก่อสร้างใหม่หรือดัดแปลงไว้ 9 ประเภท ได้แก่ โรงมหรสพ โรงแรม สถานบริการ สถานพยาบาล สถานศึกษา สำนักงานหรือที่ทำการ ห้างสรรพสินค้าหรือศูนย์การค้า อาคารชุด และอาคารชุมนุมคน

สังเกตว่า ไม่มีอาคารโรงงานผลิตและไม่มีคลังสินค้า อยู่ในรายการ ไม่ใช่เพราะกฎหมายมองข้าม แต่เพราะภาคอุตสาหกรรมถูกกำกับด้วยเครื่องมืออีกชุดหนึ่งภายใต้พระราชบัญญัติการส่งเสริมการอนุรักษ์พลังงาน พ.ศ. 2535 (แก้ไขเพิ่มเติม พ.ศ. 2550) คือ พระราชกฤษฎีกากำหนดโรงงานควบคุม พ.ศ. 2540 และ พระราชกฤษฎีกากำหนดอาคารควบคุม พ.ศ. 2538 ซึ่งบังคับเรื่องการจัดการพลังงานประจำปีและการส่งรายงานให้ พพ. ไม่ใช่การตรวจแบบก่อนออกใบอนุญาต

กับดักที่เจ้าของโครงการอุตสาหกรรมพลาดบ่อยที่สุดคือ อาคารสำนักงานในพื้นที่โรงงาน ถ้าพื้นที่รวมทุกชั้นถึง 2,000 ตารางเมตร อาคารหลังนั้นเข้าข่าย BEC เต็มตัวในฐานะ "สำนักงานหรือที่ทำการ" แม้จะตั้งอยู่ในรั้วโรงงานก็ตาม

flowchart TD
  A["อาคารใหม่ / ดัดแปลง"] --> B{"เป็น 1 ใน 9 ประเภท
ตามกฎกระทรวงฯ 2563 ?"}
  B -- "ไม่ เช่น อาคารผลิต คลังสินค้า" --> N["ไม่เข้า BEC
แต่ดูกฎหมาย
โรงงานควบคุม พ.ศ. 2540"]
  B -- "ใช่ เช่น สำนักงาน" --> C{"พื้นที่รวมทุกชั้น
ในอาคารหลังเดียว
≥ 2,000 ตร.ม. ?"}
  C -- ไม่ --> N2["ไม่เข้าเกณฑ์บังคับ"]
  C -- ใช่ --> D["ต้องผ่านการตรวจประเมิน
ก่อนขออนุญาตก่อสร้าง
บังคับเต็มรูป 13 มี.ค. 2566"]

ตัวเลขที่ต้องผ่าน: OTTV, RTTV และ LPD ทั้ง 9 ประเภท

เกณฑ์ตัวเลขอยู่ใน ประกาศกระทรวงพลังงาน เรื่อง กำหนดค่ามาตรฐานการออกแบบอาคารเพื่อการอนุรักษ์พลังงาน พ.ศ. 2564 โดย OTTV คือค่าการถ่ายเทความร้อนรวมผ่านผนังด้านนอกเข้าสู่พื้นที่ปรับอากาศ RTTV คือค่าเดียวกันแต่ผ่านหลังคา และ LPD คือค่ากำลังไฟฟ้าส่องสว่างสูงสุดต่อพื้นที่ ทั้งสามค่าเป็น เพดาน คือห้ามเกิน

ตารางนี้มีตรรกะที่อ่านออกได้ชัด กลุ่มที่เปิดใช้งาน 24 ชั่วโมง (โรงพยาบาล โรงแรม อาคารชุด) ถูกบีบเปลือกอาคารเข้มที่สุดที่ OTTV 30 เพราะภาระความร้อนสะสมตลอดวันตลอดคืน แต่กลับได้ LPD ผ่อนที่สุดที่ 12 วัตต์ต่อตารางเมตร ส่วนกลุ่มที่ใช้งานราว 8 ชั่วโมงอย่างสำนักงานและสถานศึกษาได้เปลือกอาคารผ่อนที่สุดที่ OTTV 50 แต่ถูกบีบ LPD เข้มที่สุดที่ 10 เพราะแสงสว่างคือสัดส่วนพลังงานหลักในเวลาทำการ

อีกจุดที่ต้องอ่านให้ขาดคือ RTTV ต่ำกว่า OTTV ราว 5 เท่าเสมอ สำนักงานที่ผนังยอมให้ถึง 50 วัตต์ต่อตารางเมตร แต่หลังคายอมให้แค่ 10 เท่านั้น เหตุผลคือในเขตร้อนหลังคารับรังสีดวงอาทิตย์เกือบตั้งฉากเกือบทั้งวัน ผลตามมาในทางปฏิบัติคืองบประมาณที่ลงกับฉนวนใต้หลังคาและค่าการสะท้อนของแผ่นหลังคาให้ผลต่อการผ่านเกณฑ์คุ้มกว่าการไล่เปลี่ยนกระจกผนังทีละบาน

อีกสามระบบ และทางออกเมื่อบางระบบไม่ผ่าน

นอกจากเปลือกอาคารและแสงสว่าง กฎหมายกำหนดเกณฑ์ขั้นต่ำรวมทั้งหมด 6 ระบบ โดยระบบปรับอากาศมีข้อกำหนดที่ผู้รับเหมางานระบบต้องรู้ คือ เครื่องปรับอากาศขนาดไม่เกิน 12,000 วัตต์ ต้องมีค่าประสิทธิภาพพลังงานตามฤดูกาลไม่ต่ำกว่าเกณฑ์ระดับประสิทธิภาพเบอร์ 5 (ขั้นต่ำ) ที่เป็นปัจจุบันของ กฟผ. ส่วนระบบชิลเลอร์แบบอัดไอ อ้างอิงจากการทดสอบที่อุณหภูมิน้ำเย็นออกจากระบบจ่าย 7.2 องศาเซลเซียส และน้ำออกจากระบบระบายความร้อน 32.2 องศาเซลเซียส และที่มักถูกมองข้ามคือ ส่วนประกอบอื่นของระบบปรับอากาศ ได้แก่ ระบบระบายความร้อน ระบบจ่ายน้ำเย็น และระบบส่งลมเย็น ต้องมีค่ากำลังไฟฟ้ารวมกัน ไม่เกิน 0.5 กิโลวัตต์ต่อตันความเย็น ตัวเลขนี้บังคับให้ต้องคิดขนาดปั๊มและพัดลมตั้งแต่ตอนออกแบบ ไม่ใช่ค่อยไปแก้ตอนติดตั้ง

เมื่อระบบใดระบบหนึ่งหรือมากกว่าไม่ผ่านเกณฑ์รายระบบ กฎหมายเปิดทางที่สองไว้ คือประเมินด้วย เกณฑ์การใช้พลังงานโดยรวมของอาคาร โดยคำนวณพลังงานที่อาคารใช้ตลอด 1 ปี เทียบกับอาคารอ้างอิงที่มีพื้นที่ใช้งาน ทิศทาง และพื้นที่เปลือกอาคารแต่ละด้านเหมือนกับอาคารจริง ถ้าใช้พลังงานรวมทั้งปีต่ำกว่าอาคารอ้างอิงก็ถือว่าผ่าน

flowchart TD
  A["เลือกวิธีประเมิน
ในแบบ ออพ.02"] --> B{"ผ่านทุกรายระบบ ?"}
  B -- "เส้นทาง 1" --> C["ตรวจครบ 4 ส่วน
เปลือกอาคาร OTTV RTTV
แสงสว่าง LPD
ปรับอากาศ
น้ำร้อน ถ้ามี"]
  B -- "เส้นทาง 2
บางระบบไม่ผ่าน" --> D["ใช้เกณฑ์
พลังงานรวมทั้งอาคาร
เทียบกับอาคารอ้างอิง"]
  D --> E["หักไฟจากโซลาร์
PVE หน่วย kWh/ปี
ออกจากพลังงานรวม"]
  E --> F{"พลังงานรวมทั้งปี
ต่ำกว่าอาคารอ้างอิง ?"}
  F -- ใช่ --> G["ผ่าน"]
  F -- ไม่ --> H["แก้แบบ"]
  C --> G

เส้นทางที่สองคือจุดที่พลังงานหมุนเวียนเข้ามามีบทบาท ประกาศฯ ระบุว่าถ้าอาคารผลิตไฟฟ้าจากแสงอาทิตย์ ให้นำค่าพลังงานไฟฟ้ารายปีที่ผลิตได้ (Photovoltaic Energy หน่วย kWh/ปี) ไปหักออกจากค่าการใช้พลังงานโดยรวมก่อนเทียบกับอาคารอ้างอิง ความร้อนจากพลังงานหมุนเวียนก็เทียบเป็นพลังงานไฟฟ้ารายปีแล้วหักได้เช่นกัน นอกจากนี้ระบบปรับอากาศที่ใช้ความร้อนจากพลังงานแสงอาทิตย์ (Solar Thermal Air Conditioning) ได้รับการยกเว้นจากเกณฑ์ประสิทธิภาพระบบปรับอากาศ

อีกช่องที่คนใช้ไม่ค่อยเป็นคือ การออกแบบให้ใช้แสงธรรมชาติ ถ้าออกแบบพื้นที่ตามแนวเปลือกอาคารให้ใช้แสงธรรมชาติได้ ให้ถือเสมือนว่าไม่มีการติดตั้งดวงโคมในพื้นที่นั้น ซึ่งช่วยลด LPD โดยตรง แต่มีเงื่อนไขที่ต้องทำครบ คือต้องมีสวิตช์แยกสำหรับดวงโคมแถบนั้น ดวงโคมต้องอยู่ห่างจากเปลือกอาคารไม่เกิน 1.5 เท่าของความสูงหน้าต่าง และกระจกต้องมีค่าประสิทธิผลของสัมประสิทธิ์การบังแดด (Effective Shading Coefficient) ไม่น้อยกว่า 0.3 พร้อมอัตราส่วนการส่งผ่านแสงต่อความร้อน (Light to Solar Gain) มากกว่า 1.0

แนวปฏิบัติสำหรับเจ้าของโครงการอุตสาหกรรม

1. นับพื้นที่ต่อหลัง ไม่ใช่ต่อโครงการ เกณฑ์ 2,000 ตารางเมตรคือพื้นที่รวมทุกชั้น "ในอาคารหลังเดียว" การแยกอาคารสำนักงานเป็นสองหลังที่หลังละต่ำกว่า 2,000 ตารางเมตรจึงเปลี่ยนสถานะทางกฎหมายได้จริง แต่ต้องคุยกับผู้ออกแบบตั้งแต่ผังแม่บท ไม่ใช่ตอนยื่นแบบ
2. ตัดสินเส้นทางประเมินก่อนเขียนแบบก่อสร้าง เพราะเส้นทางรายระบบกับเส้นทางพลังงานรวมต้องการชุดข้อมูลคนละแบบ การเลือกทีหลังแปลว่าต้องย้อนกลับไปเก็บสเปกอุปกรณ์ใหม่ทั้งชุด
3. ลงงบที่หลังคาก่อนผนัง ด้วยเพดาน RTTV ที่ต่ำกว่า OTTV ราว 5 เท่า ฉนวนใต้หลังคาและค่าการสะท้อนของแผ่นหลังคาให้ผลต่อคะแนนต่อบาทที่ลงทุนสูงกว่าการอัปเกรดกระจก
4. ล็อกค่า 0.5 kW/ตันความเย็นเข้าไปใน TOR งานระบบ สำหรับระบบระบายความร้อน ระบบจ่ายน้ำเย็น และระบบส่งลมเย็นรวมกัน มิฉะนั้นผู้รับเหมาจะเสนอปั๊มและพัดลมที่ผ่านราคาแต่ไม่ผ่านกฎหมาย
5. ถ้ามีแผนติดโซลาร์รูฟอยู่แล้ว ให้ยื่นรวมในการประเมินตั้งแต่แรก เพราะไฟที่ผลิตได้หักออกจากพลังงานรวมได้ตามประกาศฯ การติดทีหลังไม่ย้อนกลับไปช่วยใบอนุญาตที่ยื่นไปแล้ว
6. ตรวจว่าผู้ตรวจประเมินได้รับการรับรองจาก พพ. จริง เพราะรายงานจากผู้ที่ไม่ได้รับการรับรองจะไม่ถูกรับพิจารณาในขั้นตอนขออนุญาต

BEC เปลี่ยนสถานะจากเรื่องความยั่งยืนเชิงสมัครใจมาเป็นเงื่อนไขของใบอนุญาตก่อสร้างเต็มตัวตั้งแต่ 13 มีนาคม 2566 สำหรับเจ้าของโรงงาน ประเด็นที่ต้องจำมีสองข้อ คือตัวอาคารผลิตไม่เข้าข่าย แต่อาคารสำนักงานตั้งแต่ 2,000 ตารางเมตรขึ้นไปเข้าข่ายเต็มตัว และการไม่ผ่านเกณฑ์รายระบบไม่ใช่ทางตัน เพราะยังมีเส้นทางพลังงานรวมทั้งอาคารที่เปิดให้ชดเชยด้วยระบบปรับอากาศที่ดีกว่าและไฟฟ้าจากโซลาร์ ทีมวิศวกรรมของสหวัฒนกิจ (1988) ทำงานกับเจ้าของโครงการในสองจุดที่ตัวเลขขยับได้มากที่สุด คืองานฉนวนและวัสดุหลังคาที่กระทบ RTTV โดยตรง กับงานออกแบบติดตั้งโซลาร์รูฟที่นำไปหักออกจากพลังงานรวมของอาคารได้

คำถามที่พบบ่อย

อาคารโรงงานผลิตต้องทำ BEC ไหม — ถ้าเป็นอาคารผลิตล้วน ๆ ไม่ต้อง เพราะกฎกระทรวงฯ พ.ศ. 2563 ระบุอาคารที่บังคับไว้ 9 ประเภทซึ่งไม่มีโรงงานอยู่ในรายการ โรงงานถูกกำกับด้วยพระราชกฤษฎีกากำหนดโรงงานควบคุม พ.ศ. 2540 ภายใต้พระราชบัญญัติการส่งเสริมการอนุรักษ์พลังงาน พ.ศ. 2535 ซึ่งเน้นการจัดการพลังงานประจำปีและการส่งรายงานให้ พพ. ไม่ใช่การตรวจแบบตอนขออนุญาตก่อสร้าง แต่ต้องระวังอาคารสำนักงานในพื้นที่โรงงานเดียวกัน ถ้าพื้นที่รวมทุกชั้นถึง 2,000 ตารางเมตรจะเข้าข่าย BEC ในฐานะสำนักงานหรือที่ทำการทันที

ถ้าออกแบบแล้วเปลือกอาคารไม่ผ่าน OTTV จะต้องรื้อแบบใหม่ทั้งหมดไหม — ไม่จำเป็น กฎหมายเปิดเส้นทางที่สองไว้คือเกณฑ์การใช้พลังงานโดยรวมของอาคาร โดยคำนวณพลังงานที่ใช้ตลอด 1 ปีเทียบกับอาคารอ้างอิงที่มีพื้นที่ ทิศทาง และพื้นที่เปลือกอาคารแต่ละด้านเหมือนกัน ถ้าต่ำกว่าก็ผ่าน ทางนี้ทำให้ชดเชยเปลือกอาคารที่ด้อยกว่าด้วยระบบปรับอากาศหรือระบบแสงสว่างที่ดีกว่าได้ โดยอาคารอ้างอิงเองต้องมีค่าเปลือกอาคาร แสงสว่าง และปรับอากาศเป็นไปตามข้อกำหนดของแต่ละระบบ

ติดโซลาร์รูฟช่วยให้ผ่าน BEC ได้จริงไหม — ช่วยได้เฉพาะในเส้นทางพลังงานรวมของอาคาร ประกาศฯ ระบุให้นำค่าพลังงานไฟฟ้ารายปีที่ผลิตได้จากเซลล์แสงอาทิตย์ หน่วยกิโลวัตต์ชั่วโมงต่อปี ไปหักออกจากค่าการใช้พลังงานโดยรวมก่อนเทียบกับอาคารอ้างอิง แต่โซลาร์ไม่ทำให้ค่า OTTV, RTTV หรือ LPD รายระบบผ่านโดยตรง เพราะเป็นคนละเกณฑ์กัน ถ้าเลือกเส้นทางรายระบบไว้แล้ว การเพิ่มโซลาร์จึงไม่ช่วยอะไรในเชิงกฎหมาย

RTTV กับ OTTV ต่างกันอย่างไร และทำไมค่า RTTV ถึงต่ำกว่ามาก — OTTV คิดความร้อนที่ถ่ายเทผ่านผนังด้านนอก ส่วน RTTV คิดผ่านหลังคา ค่าที่กำหนดสำหรับหลังคาต่ำกว่าผนังราว 5 เท่าในทุกประเภทอาคาร เช่นสำนักงานที่ OTTV 50 แต่ RTTV เพียง 10 วัตต์ต่อตารางเมตร เพราะในเขตร้อนหลังคารับรังสีดวงอาทิตย์เกือบตั้งฉากเกือบทั้งวัน ความเข้มรังสีต่อพื้นที่จึงสูงกว่าผนังตั้งมาก ในทางปฏิบัติแปลว่างานฉนวนใต้หลังคาและค่าการสะท้อนแสงของแผ่นหลังคามีน้ำหนักต่อการผ่านเกณฑ์สูงมาก

ใครเป็นคนตรวจ และต้องยื่นเอกสารตอนไหน — ผู้ตรวจประเมินต้องผ่านการอบรมตามเกณฑ์และได้รับการรับรองจาก พพ. เท่านั้น ส่วนการยื่นทำพร้อมกับการขออนุญาตก่อสร้างหรือดัดแปลงอาคาร เพราะประกาศคณะกรรมการควบคุมอาคาร พ.ศ. 2565 ซึ่งประกาศในราชกิจจานุเบกษาเมื่อ 24 มกราคม 2566 ดึง BEC เข้ามาเป็นเงื่อนไขหนึ่งของการควบคุมอาคารตามกฎหมายว่าด้วยการควบคุมอาคาร โดย พพ. ทำงานร่วมกับกรมโยธาธิการและผังเมืองในขั้นตอนนี้

BEC ต่างจาก ASHRAE 90.1 อย่างไร — ASHRAE 90.1 ชื่อเต็มคือ Energy Standard for Sites and Buildings Except Low-Rise Residential Buildings เป็นมาตรฐานสมัครใจของสหรัฐฯ ครอบคลุมอาคารเกือบทุกประเภทยกเว้นที่พักอาศัยเตี้ย และเปิดทางพิสูจน์ทั้งแบบ prescriptive, Energy Cost Budget และ Performance Rating Method ใน Appendix G ส่วน BEC เป็นกฎหมายไทยที่บังคับเฉพาะอาคาร 9 ประเภทตามขนาดพื้นที่ และใช้ OTTV/RTTV ซึ่งเป็นดัชนีที่พัฒนาขึ้นสำหรับภูมิอากาศร้อนชื้นโดยเฉพาะ โครงการที่ทำ LEED ควบคู่ไปด้วยจึงต้องคำนวณสองชุด เพราะเกณฑ์และวิธีคิดไม่ทับกัน